De Belgische spoorwegen werkten tijdens de Tweede Wereldoorlog nauw samen met de Duitse bezetter. Daarvoor komen nu officiële excuses, en een tentoonstelling.
Jasper van Belle 22 april 2025 om 16:09
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden 230.000 mensen naar concentratie- en vernietigingskampen gedeporteerd in treinen van de Belgische spoorwegen. Daarvoor kregen de spoorwegen zo’n 51 miljoen frank, omgerekend en rekening houdend met inflatie is dat vandaag ongeveer 21 miljoen euro. Het leeuwendeel van de gedeporteerden werd gevormd door dwangarbeiders (190.000), maar het ging ook om Joden (25.490), politieke gevangenen (16.081) en Roma en Sinti (353). De NMBS maakt nu aanstalten excuses te maken voor haar rol bij de deportaties.
De zwarte bladzijde uit de geschiedenis van de NMBS kwam in 2023 onder de aandacht naar aanleiding van een rapport van CegeSoma, het studiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij. Om aanbevelingen te doen voor de omgang met het verleden, werd de zogenoemde Groep der Wijzen opgericht. Die telt twaalf leden, met uiteenlopende profielen. Op de ministerraad van 11 april onderschreef de regering-De Wever dertig aanbevelingen van de Groep der Wijzen, waaronder het aanbieden van excuses, en de NMBS heeft al aan De Standaard laten weten aan die aanbevelingen gehoor te willen geven.
Politiek van het minste kwaad
In een nieuw rapport dat de Groep der Wijzen eind januari 2025 publiceerde, wordt de verantwoordelijkheid van de NMBS genuanceerd. “Gedurende de hele bezetting heeft de directie haar houding afgestemd op de nationale politiek van het minste kwaad”, staat in het rapport.
Ook historicus Nico Wouters, onderzoeker bij CegeSoma, is van mening dat de Belgische spoorwegen niet al te veel konden doen. “Deportatietreinen tegenhouden had wellicht niet gekund”, zei hij eerder aan deze krant (DS, 8 december 2023). De treinen waren onderdeel van een bredere militaire samenwerking, die naarmate de oorlog vorderde uit de hand liep.
“Het ontbreken van een afsprakenkader opende de deur naar een opgedreven samenwerking”, zei Wouters. “We kunnen Rulot (Narcisse, de toenmalige spoorbaas, red.) enerzijds een totaal gebrek aan voorzienigheid verwijten. Anderzijds, wanneer zeg je: we blazen de boel op? Eind 1944 staakte het Nederlandse spoor. Dat lag mee aan de basis van de hongerwinter. Was dat dan een goede keuze?”
Dat de regering de aanbevelingen van de Raad der Wijzen overneemt is in principe een formaliteit. Tijdens een vergadering van de raad van bestuur van 24 januari ging de NMBS al akkoord om haar excuses aan te bieden. Aan Infrabel en HR Rail, ook ‘erfgenamen’ van de toenmalige spoorwegactiviteiten, werd voorgesteld om zich daarbij aan te sluiten. HR Rail stemde daar al mee in. Infrabel zegt de situatie momenteel nog te analyseren.
Bezette NMBS
Naast excuses heeft de Groep der Wijzen nog 29 andere aanbevelingen. Ook daarmee gaat de NMBS aan de slag. In het treinmuseum Train World zal van september 2025 tot juni 2026 een tentoonstelling lopen, onder de naam Bezette NMBS, tussen collaboratie en verzet.
In het kader van de expo zullen ook educatieve pakketten beschikbaar zijn, die met de steun van de Kazerne Dossin en het War Heritage Institute gerealiseerd worden. Er komt ook een website, waarop alle beschikbare bronnen over de NMBS tijdens de Tweede Wereldoorlog zullen worden samengebracht.
Bron: Het Belang van Limburg